Dat Ludwig Wittgenstein een van de meest invloedrijke filosofen was van de twintigste eeuw zal (vrijwel) niemand willen betwisten. Maar in de loop der tijd is zijn invloed wel afgenomen, en vandaag de dag is zijn werk niet langer een standaardonderdeel in filosofische curricula. Er is natuurlijk nog veel reflectie op dat werk, maar dat is vooral exegetisch en in toenemende mate het terrein van specialisten. Betekent dit dat Wittgenstein niet langer relevant is voor de huidige filosofie?

In de lezing geeft Stokhof eerst een overzicht van een aantal centrale begrippen en ideeën uit zowel het vroege als het latere werk van Wittgenstein. Daarbij volgt hij vooral de ontwikkeling van Wittgensteins denken over het centrale begrip ‘betekenis’.

Vervolgens licht Stokhof toe hoe Wittgensteins werk van belang is geweest, in de filosofie, in daarbuiten, en hoe in de filosofie zelf dat belang is veranderd en afgenomen door de toenemende ‘academisering’ van de filosofie. De voorbeeldfunctie van de wetenschap veranderde de filosofie niet alleen organisatorisch maar ook inhoudelijk en Wittgensteins werk paste daar steeds minder in.

Wordt dit dan een lezing over het verleden? Niet helemaal. In het laatste deel van de lezing zal Stokhof betogen dat aan Wittgensteins werk een alternatieve vorm van filosofiebeoefening kan worden ontleend, een die zich niet modelleert op het voorbeeld van de wetenschap maar die juist de randen daarvan opzoekt.
Tenslotte zal hij de relevantie van die vorm van filosofie illustreren aan de hand van een discussie over het begrip ‘begrijpen’ in de context van generatieve artificiële intelligentie.

Het bekendste boek van Antoine de Saint-Exupéry is zonder twijfel De Kleine Prins. Wat op het eerste gezicht een eenvoudige, poëtische fabel lijkt, blijkt bij nadere lezing een diepzinnig filosofisch werk te zijn, vol vragen over mens-zijn, verantwoordelijkheid en verbondenheid.
In deze lezing neemt Niels Klinkenberg u in mee in het leven en het denken van Saint-Exupéry. Hij schetst een beeld van de schrijver als mens en als pionier van de luchtvaart, die tijdens de Tweede Wereldoorlog omkwam toen zijn verkenningsvliegtuig werd neergeschoten boven de Middellandse Zee. Klinkenberg laat zien hoe Saint-Exupéry’s ervaringen als vliegenier, journalist en woestijnreiziger – met name zijn jaren in de Sahara – bepalend waren voor zijn levensfilosofie. Aan de hand van treffende citaten uit De Kleine Prins verdiept Klinkenberg zich in centrale filosofische thema’s, zoals:

·      de waarde van de mens als een universum op zichzelf;

·      de mens als relationeel wezen, gevormd door zijn verbindingen met anderen (relationeel humanisme);

·      de betekenis van vriendschap en de blijvende relatie met gestorven vrienden;

·      het belang van een hoger doel dat mensen, zelfs in tijden van oorlog, kan verenigen.

Deze lezing nodigt uit tot verwondering, bezinning en hernieuwde aandacht voor wat werkelijk van waarde is.

Wie kennismaakt met overheidsbeleid kan gemakkelijk onder de indruk raken van de zorgvuldigheid waarmee overheidsbeleid tot stand komt. Tegelijkertijd lijkt het erop dat we gaandeweg zijn vastgelopen. We staan voor ingrijpende maatschappelijke vraagstukken, zoals oplossing van het woningtekort, energietransitie en e stikstofproblemen. Oplossingen stuiten vaak op belemmeringen van juridische aard.

Wanneer beleidswijzigingen niet helpen, is de vraag aan de orde of we niet met systeemproblemen te maken hebben. Zit onze zucht naar juridische perfectie ons niet in de weg?

In de Franse filosofie treffen we analyses en gedachten aan die ons kunnen helpen tot inzicht te komen. Zo stelt Michel Serres dat juist onze zucht naar ordening ons in de weg zit. Hij vergelijkt onze systemen (zoals beleid, economie, wetenschap, gezondheid) met eilanden waarop we alles keurig hebben aangeharkt en geregeld. Maar het echte leven, zo stelt Serres, vindt plaats in de oceaan. Hij pleit ervoor expedities te ondernemen om de oceaan te leren kennen.

Die benadering leidt ertoe dat we de aandacht niet moeten richten op de inhoud van ons beleid en op de vraag wat onze systemen omvatten, maar juist op wat betekenisloos is binnen onze systemen. Wat sluiten we buiten wanneer we vanuit het perspectief van onze systemen waarnemen en betekenen? Het is een pleidooi om het buitengeslotene, het ongeordende, de chaos te onderzoeken. De chaos heeft ons een boodschap te vertellen. De chaos heeft werking maar we hebben er geen oor en oog voor wanneer we slechts in onze geldende systemen geïnteresseerd zijn. 

Populisme is een hot topic, zeker nu met de verkiezingen op komst. Dan gaat het vaak over de vraag: is populisme goed of slecht voor de democratie? Drukt het de volkswil uit of is het volksmennerij?
In de academische literatuur worden er nog wat verfijndere haren gekloven: is populisme een ideologie, een politieke performance of toch meer een bepaald soort taalgebruik? En wat is de verhouding tussen populisme en nationalisme?

Mariska van Dam legt in haar lezing uit waarom ze denkt dat populisme een democratisch frame is waarin ‘het volk’ tegenover ‘de elite’ wordt geplaatst, vanuit het idee van volkssoevereiniteit. Dit frame kan gebruikt worden om allerlei verschillende ideologieën mee uit te drukken, zowel ter linker- als ter rechterzijde van het politieke spectrum. In haar onderzoek bestudeert ze hoe uiterst rechtse ideologie wordt gelegitimeerd met populistisch taalgebruik.

In de lezing zal ze inzoomen op uiterst rechtse populisten zoals Orbán die op een Europees niveau proberen hun standpunten te legitimeren, bijvoorbeeld op social media waar ze een publiek bereiken dat bestaat uit allerlei verschillende nationaliteiten. Wat gebeurt er dan met het idee van volkssoevereiniteit? En waarom zien we hier duidelijk dat populisme en nationalisme twee verschillende dingen zijn?

Wat betekent de uiterst rechtse opmars voor Europa? En wat kunnen we hieruit leren over uiterst rechts populisme in Nederland? Deze en nog veel meer vragen zullen aan bod komen tijdens de lezing.

Raph de Haas zal tijdens zijn lezing fragmenten uit het proza van Bruno Schulz in verband brengen met de grafische werken van Schulz en filosofische aspecten van zijn werken.  De verbeeldingswereld die in het werk van Schulz naar voren komt, is in belangrijke mate beïnvloed door zijn jeugd die hij doorbracht in in de huidige Oekraïne, met een unieke mix van Joodse, Poolse en Oekraïense culturen met op de achtergrond een excentrieke vader.

Terugkerende thema's in Schulz' werk zijn een werkelijkheid die is doordrenkt met mythe en fantasie, en een kneedbare tijd. Het wereldbeeld van Schulz wordt gekenmerkt door een geloof in de vloeibaarheid van het zijn, waar objecten en individuen een metamorfose ondergaan, waardoor de grenzen tussen het bezielde en het onbezielde, het reële en het ingebeelde vervagen.

Het filosofische aspect van Schulz' werk ligt in zijn fenomenologische benadering: hij legt het focus op de directe, geleefde ervaring als de fundamentele bron van kennis en betekenis; hij ziet de wereld als een dynamisch samenspel tussen degene die waarneemt en het waargenomene. Daardoor is er in zijn werk veel aandacht voor de zintuiglijke details van de ervaring.
In zijn grafiek uit zich dit in een tactiele kwaliteit in de lijnen en schaduwen, die de materialiteit en textuur van de afgebeelde objecten accentueert. Verder uit zich dit in vaak claustrofobische of juist droomachtige, onbegrensde ruimtes die de innerlijke wereld van de figuren lijken te reflecteren. Ook in zijn grafiek is er soms een gevoel van stilstand of een tijdloosheid, alsof een moment in de eeuwigheid is vastgelegd. De nadruk ligt op de kwalitatieve, geleefde duur in plaats van de kwantitatieve meting van tijd. In zijn proza komt de fenomenologie tot uiting in zijn beschrijvingen van het lichaam en lichamelijke sensaties. 

Hoe is het eerste leven ontstaan?
Wat is het verschil tussen mensen en (andere) dieren? Wat kun je leren van de natuur?
Is het heelal eindig of oneindig?
Hoe kun je een goed mens worden?

Deze universele vragen komen aan de orde in de filosofische vertelling van de Arabisch-Andalusische denker Ibn Tufayl uit de 12e eeuw.
Hij verhaalt over een jongen die opgroeit op een onbewoond eiland en opgevoed wordt door een gazelle. Door observatie, reflectie en introspectie, en zonder menselijke invloed, leert de jongen de wereld kennen. Hierbij ontwikkelt hij filosofische inzichten over de natuur, het bestaan en over het goddelijke.
De (zelf-)verkenningen van de jongen leiden naar het spanningsveld tussen de ratio en geloof.

In de vertelling komt de jongen tot het inzicht dat men door de ratio tot godsbewijs en essentie van de religie kan komen.
Dit inzicht heeft ook westerse filosofen zoals Spinoza en Leibniz beinvloed.

Aan de hand van de vertelling in ''De Zoon van de Gazelle”, schijnt Essabane licht op wat de islamitische filosofie kenmerkt, op de wisselwerking tussen islamitische filosofie en religie, en op de scheidslijn tussen islamitische filosofie en theologie.

Ook hoort u waarom waarom de islamitische denktraditie vrij lang buiten beeld is gebleven en wat we vandaag de dag van deze filosofische traditie kunnen leren.

Harry Lintsen onderzocht de relatie tussen technische ontwikkeling, welvaart en duurzaamheid in het Nederland van na 1850. Welke lessen kunnen we trekken uit ons verleden voor het streven naar een duurzame economie in de toekomst?  Rond 1850 had Nederland namelijk een circulaire economie, met kringlooplandbouw en hernieuwbare energiebronnen. Ondanks dit systeem was er veel armoede en waren de leefomstandigheden in de steden slecht. Door technologische vooruitgang en handel werd tegen 1910 de armoede teruggedrongen en de levensverwachting verhoogd. Deze vooruitgang leidde tot een lineaire economie met toenemend grondstoffenverbruik, wat resulteerde in de huidige milieuproblemen. Tot 1960 werd dit nog gerechtvaardigd door sociale vooruitgang, maar daarna werd de aantasting van natuurlijke hulpbronnen problematisch. De gemiddelde Nederlander verbruikt nu zeven keer meer grondstoffen dan in 1850. Om toekomstige welvaart te waarborgen, streeft de regering naar een circulaire economie in 2050. Dit betekent een terugkeer naar sommige principes uit 1850, maar nu met moderne technologie. Lintsen laat u zien dat echte vooruitgang bovendien meer omvat dan economische groei alleen - het gaat ook om natuurbehoud, sociale verhoudingen en persoonlijke ontwikkeling.

“Een nieuwe relatie tussen mens en natuur is nodig, die gebaseerd is op samenwerking en wederzijds respect”, stelt Matthijs Schouten. Dit vereist een herbezinning op onze grondhouding tot de natuur: verhouden we ons tot de natuur als heerser (naar Aristoteles' ideeën), als rentmeester, als partner van de natuur (zoals in sommige Oosterse godsdiensten) of zien wij de mens als participant? Schouten laat u zien hoe traditionele landbouwpraktijken met een andere grondhouding en daardoor ook gevoelsrelatie tot de natuur juist hebben geleid tot een rijkdom aan flora en fauna. Deze 'halfnatuurlijke' landschappen, waarvan Burren in Ierland een voorbeeld is, zijn ontstaan door eeuwenlange interactie tussen mens en natuur. De huidige intensieve landbouw, gericht op maximale productie, vernietigt juist deze biodiversiteit. Daarom roept Schouten op tot een nieuwe vorm van landbouw en een andere grondhouding, waarbij de mens bewust samenwerkt met de natuur. Deze 'conviviality' zou gebaseerd moeten zijn op een 'natuurcontract', vergelijkbaar met het sociale contract tussen mensen, waarbij de belangen van de natuur worden meegewogen. Door oude landbouwpraktijken te heroverwegen en toe te passen in combinatie met moderne kennis, kunnen we zowel voedsel produceren als de biodiversiteit beschermen. Hoe ziet u uw grondhouding tot de natuur?

We worden in het moderne leven continu gestimuleerd 'onszelf' te zijn, ons 'ware zelf' te ontdekken, en een levenspad te kiezen dat bij ons past. Maar kan dat wel? Kunnen we onszelf wel écht kennen? Martijn Veltkamp deelt met u in zijn lezing, die een vervolg is op zijn drukbezochte lezing in maart 2024, zijn visie op het 'zelf' en identiteit. Zijn visie is die van een narratieve identiteit. Veltkamp gaat deze keer diepgaander in op de filosofische geschiedenis in het denken over het 'zelf', op het resultaat van zijn zoektocht en op de consequenties voor onze moderne westerse opvattingen over het 'zelf': hoe kunnen we het 'zelf' zien, en hoe verhoudt dit zich tot onze identiteit? Ook staat hij stil bij de complexiteit van schijnbaar simpele vragen, zoals: we hebben soms het gevoel onszelf niet te zijn, maar kan dat wel? En is iemand die een verkiezing gewonnen heeft nog wel dezelfde 'ik' als degene die zich verkiesbaar stelde? Wat kent iemand die zegt precies te weten wie zij is? U wordt van harte uitgenodigd op deze zondagmiddag op reis te gaan naar uzelf!

“Als levende wezens kunnen we ons niet aan de vervlechting van leven en doden onttrekken,” stelt schrijver Pauline de Bok. Ze onderzoekt, onder meer door te jagen, de plaats van de mens in de natuur. Verwacht van haar geen wetenschappelijke of filosofisch ethische voordracht. Haar uitgangspunt is het leven ter plekke in het hier en nu, haar aanpak is literair. In het eerste uur leest ze fragmenten voor die de vragen rond leven en doden vanuit een concrete situatie op een verhalende manier omcirkelen. Daarbij vraagt ze zich tevens af wat het eigenlijk betekent dat we onszelf steeds vaker als mensdieren betitelen. In het tweede uur gaat ze graag met het publiek in gesprek om de aangekaarte thema’s samen nader uit te diepen.

Doelstelling van de presentatie is de complexe wereld van causaliteit en tijd toegankelijk te maken voor geïnteresseerden. Omdat voorbeelden uit de kosmologie (het ontstaan van het heelal), medische wetenschap, de biologie, politiek en management worden besproken zijn presentatie en boek ook interessant voor mensen uit die disciplines.
Het thema is zeer actueel omdat een kenmerk van deze tijd is dat er vooral op symptomen van een probleem wordt gefocust, in plaats van op het aanpakken van de echte oorzaken. Duidelijke voorbeelden zijn klimaatverandering, de stikstofproblematiek, en de bestrijding van ziekten zoals Covid-19.
De mogelijkheid van tijdreizen komt aan bod.

Expert-kennis en duurzame toekomst...
Kan het verbeteren van de relaties tussen wetenschap, beleid en maatschappij ons uit de penibele ecologische situatie halen waarin we ons bevinden? Vaak wordt gesteld dat er een belangrijke rol is weggelegd voor expert-kennis om naar een duurzamere toekomst te bewegen. Timo Maas onderzoekt deze claim en stelt dat het potentieel van expert-kennis geen vanzelfsprekendheid is.
Integendeel, om dat potentieel in te lossen moeten we problematische aannames over kennis, beleid en samenleving ter discussie stellen. Hiertoe analyseert Maas verschillende rollen, verantwoordelijkheden en verwachtingen rond expert-kennis in maatschappelijke en politieke besluitvorming. U krijgt inzicht hoe een alternatieve blik op de rol van expert-kennis kan bijdragen aan de duurzaamheid van hedendaagse democratische samenlevingen.

In 1950 bedacht Turing de vraag-antwoord-test met een computer die als lakmoesproef gold voor artificiële intelligentie (AI). De definitie van AI bleek echter veranderlijk: het accent verschoof van  geprogrammeerde computers naar zelf-lerende computersystemen die getraind moeten worden. Een filosofische blik op AI beperkt zich echter niet tot de definitiekwestie, omdat AI zich steeds meer laat gelden in ons alledaags leven. Spraakassistenten wagen zich aan de menselijke taal, terwijl ze ontegenzeglijk van ons verschillen. Kunnen ze recht doen aan hoe de betekenis van taal tot stand komt? AI die  afbeeldingen classificeert, beschikt over kennis, maar wat voor soort kennis is dat?  Deze vragen zijn geworteld in disciplines als taalfilosofie, epistemologie en cognitiefilosofie. Hoppend door deze disciplines maar ook door de politiek en ethiek, schijnt Guido van der Knaap een nieuw licht op AI en nodigt hij u uit om uw eigen filosofische positie over AI in te nemen.  

Natuurlijke selectie op basis van aangepastheid aan de leefomgeving was niet het enige onderdeel van Darwin's evolutietheorie. Zo konden de verenwaaier van een pauw en de zang van de nachtegaal niet goed verklaard worden. Schoonheid, in uiterlijk en gedrag, werd door Darwin al aangestipt als tweede evolutionair selectie-criterium. Wat betekent schoonheid voor ons als mens? En hoe is onze perceptie van esthetiek gevormd door evolutionaire selectiemechanismen? Wordt de drang die we als mens voelen om onze eigen partner te kunnen kiezen verklaard door dit evolutionair mechanisme? Alexander Reeuwijk verkent samen met u de antwoorden op deze vragen.

Er lijkt een groeiende polarisatie te zijn in uiteenlopende maatschappelijke debatten. Of het nu gaat over vaccinatie, stikstof of klimaatverandering, voor nuance of onzekerheid lijkt weinig ruimte. In zijn lezing zal DuurAanen pogen de rol van de wetenschap te duiden in deze polarisatie. Er lijkt hier namelijk sprake van een paradox. Aan de ene kant zijn wetenschappers meer dan ooit zichtbaar in het maatschappelijk debat en wordt wetenschappelijk onderzoek als rechtvaardiging gebruikt voor beleid. Maar aan de andere kant lijkt het vertrouwen in de wetenschap als bron van objectieve kennis juist gedaald. Hoe kunnen we deze paradox verklaren? Duur Aanen schetst u zijn visie op deze vraag aan de hand van drie uiteenlopende concrete voorbeelden: de evolutietheorie, de covid-crisis en de stikstofcrisis.

Op deze Paaszondag bespreekt Toon van Eijk sociologische, psychologische en economische mechanismen die een oplossing van de klimaatcrisis in de weg staan. Ondanks aanbevelingen van wetenschappers om de klimaatcrisis te bezweren, blijft namelijk structurele gedragsverandering bij consumenten en producenten achterwege.  Voortdurend speelt de tegenstelling tussen eigenbelang en gemeenschapszin een rol. Dit eigenbelang resulteert vaak in een statuswedloop. Is het mogelijk deze statuswedloop, gegrondvest in nabootsing oftewel de mimetische begeerte, gedeeltelijk te transcenderen? Omdat deze begeerte waarschijnlijk evolutionair bepaald is en dus in onze ‘nature’ zit, en de ‘nurture’ component van sociale en culturele conditionering tot op heden niet sterk genoeg is gebleken, zijn andere oplossingsrichtingen nodig. Van Eijk onderzoekt hoe de verinnerlijking van maatschappelijk afgedwongen plichten tot zelfregulering bewerkstelligt zou kunnen worden. Gaat bewustzijnsontwikkeling en een andere 'grondhouding naar de natuur' de motor zijn voor deze zelfregulering en gedragsverandering waardoor we uit de klimaatcrisis ontsnappen?  

Zorgen voor onszelf en voor de ander is deel van ons mens-zijn. De zorgethiek onderzoekt de levensbeschouwelijke aspecten van deze zorgrelatie. De Rooij neemt u in zijn lezing eerst mee naar de theorie van de algemene ethiek. Hij bespreekt de teleologische deugdenethiek van Aristoteles, de deontologische beginsel-ethiek van Kant en de gevolgen-ethiek zoals in het utilitarisme van Bentham en Mill tot uiting komt. Deze theorieën over ethiek hebben gemeen dat ze de centrale vraag ''wat is moreel juist in deze situatie?” stellen.  De moderne zorgethiek,  die Gilligan voorstelde in de Ethics of Care, wijkt hiervan af omdat Gilligan het accent verschoof naar de centrale vraag “hoe te reageren in deze situatie?” Grondslag hiervoor was een personalistisch mensbeeld. Aan de hand van casussen bespreekt Vincent van Rooij met u een praktisch stappenplan om ethische vraagstukken te herkennen, de theoretische kanten te belichten, en het ethisch vraagstuk te beantwoorden.         

In zijn lezing keert Maarten van Buuren terug naar het inzicht van Spinoza: 'God is natuur'. Dit inzicht is na de 18e eeuw langzaam verlaten met de opkomst van de moderne natuurkunde. Hierdoor verloor de natuur langzaamaan haar goddelijke en mystieke status. Wetenschappers kregen meer en meer het idee dat alles meetbaar was en dat het een kwestie van tijd zou zijn voordat de mens de natuur volledig zou hebben doorgrond. Echter, dit optimistisch geloof in de meetbaarheid van de wereld om ons heen werd abrupt op losse schroeven gezet in 1925, door de natuurkundige en Nobelprijs-winnaar Heisenberg. Hij liet met behulp van quantummechanica zien dat het gedrag van deeltjes op atomair niveau niet te bepalen is en dat er altijd een bepaalde mate van onzekerheid of onbepaaldheid in de metingen schuilt. Deze onbepaaldheid geldt niet alleen voor een atoom maar ook voor voorwerpen die we in het dagelijks leven kunnen waarnemen. Er blijkt een kloof te gapen tussen onze waarnemingen en de dynamiek waaruit alles voortkomt. Zonder wiskundige formules en zonder dat natuurkundige voorkennis bij de toehoorder nodig is, verkent  Maarten van Buuren deze kloof. Hij legt op toegankelijke wijze uit hoe de wereld die wij waarnemen in feite niets anders is dan een voor ons zichtbare weergave van de sporen die subatomaire deeltjes hebben achtergelaten. Waar die deeltjes vandaan komen en hoe ze er voor het moment van onze waarneming uitzagen zal voor ons altijd onbekend gebied blijven. We kunnen er slechts in metaforen of in wiskundige formules over spreken. Van Buuren vertelt ons waarom hij meent dat het idee dat alle natuurprocessen gehoorzamen aan de wet van afkoeling en verval herzien dienen te worden. Volgens Van Buuren gaat aan afkoeling en verval een dynamische impuls vooraf waaruit alle dingen ontstaan en die energie levert voor alles wat groeit en bloeit. Deze 'vormkracht' is de motor van het universum. Deze visie op de wereld en het universum is een andere dan Descartes en het Christendom bijvoorbeeld hebben: deze hebben een dualistische wereldvisie omdat zij uitgaan van enerzijds het materiële (de dingen) en anderzijds het immateriële (het denken, of geest of God, of ziel of bewustzijn). Maarten van Buuren, daarentegen, volgt de monistische visie van zijn twee grote voorbeelden, Spinoza en Heisenberg. Evenals hen bestempelt hij deze dynamische grondstructuur van de natuur als ‘God’ en ook als ‘vormkracht’ die dus niet boven of buiten de werkelijkheid moeten worden gedacht, maar in alle dingen zelf aanwezig is en, zo meent Van Buuren, dus ook in ons zelf.